कृषिमा एउटा विडम्बना लामो समयदेखि चलिरहेको छ—उत्पादन बढिरहेको छ, तर किसानको आम्दानी भने स्थिर वा घट्दो अवस्थामा छ। यसको पछाडिको एउटा मौन तर गम्भीर कारण हो: खाद्य भण्डारणको संकट।

नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि परम्परागत भण्डारण विधि प्रयोग हुन्छ। धान, मकै, गहुँ जस्ता अन्नहरू सुरक्षित राख्ने आधुनिक पूर्वाधारको अभावले ठूलो परिमाणमा उत्पादन नोक्सान हुने गरेको छ। चिस्यान, कीरा, फफूंदी र गलत भण्डारण प्रणालीका कारण उत्पादनको उल्लेख्य हिस्सा बजारमा पुग्नुअघि नै नष्ट हुन्छ।

यो समस्या केवल व्यक्तिगत किसानको मात्र होइन, समग्र आपूर्ति शृङ्खलाको कमजोरी हो। राम्रो उत्पादन भए पनि यदि सुरक्षित भण्डारण छैन भने त्यो उत्पादनको वास्तविक मूल्य हराउँछ। किसानले मेहनत गर्छ, तर नतिजा घाटामा परिणत हुन्छ।

भण्डारणको समस्या मौसमी मात्र पनि होइन। बजार मूल्य घटेको बेला उत्पादन सुरक्षित राखेर पछि बेच्न सक्ने क्षमता नहुँदा किसान बाध्य भएर कम मूल्यमा बेच्नुपर्छ। यो चक्रले किसानलाई सधैं कमजोर स्थितिमा राख्छ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ज्ञान र पहुँचको हो। आधुनिक गोदाम, साइलो प्रणाली, चिस्यान नियन्त्रण प्रविधि जस्ता उपायबारे जानकारी धेरै किसानसम्म पुगेको छैन। जहाँ पुगेको छ, त्यहाँ पनि लगानीको अभावले कार्यान्वयन हुन सकेको छैन।

यस समस्याको समाधान बहुआयामिक हुनुपर्छ। ग्रामीण स्तरमा आधुनिक भण्डारण संरचना निर्माण गर्नु पहिलो आवश्यकता हो। सहकारी वा सामुदायिक गोदाम प्रणाली विकास गरेर किसानलाई साझा सुविधा उपलब्ध गराउन सकिन्छ। साथै, प्राविधिक तालिम र सचेतना कार्यक्रमले परम्परागत सोचलाई विस्तारै परिवर्तन गर्न सक्छ।

नीतिगत रूपमा पनि उत्पादनपछि व्यवस्थापन (post-harvest management) लाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। अहिले ध्यान उत्पादन बढाउनेतर्फ मात्र केन्द्रित छ, तर वास्तविक घाटा उत्पादनपछि भइरहेको छ भन्ने कुरा धेरैजसो बेवास्ता गरिएको छ।

अन्ततः, खाद्य भण्डारणको संकट समाधान नगरी कृषि क्षेत्रलाई नाफामुखी बनाउन सकिँदैन। उत्पादन बढाउनु मात्र लक्ष्य होइन—त्यो उत्पादनलाई सुरक्षित राखेर मूल्यमा बदल्नु नै असली सफलता हो।