नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड अझै पनि कृषि नै हो। तर यो तथ्य सबैले स्वीकार गरे पनि, कृषि क्षेत्रभित्रका संरचनागत समस्या अझै ज्यूँका त्यूँ छन्। उत्पादनदेखि बजारसम्मको यात्रा सजिलो छैन—यो एउटा यस्तो श्रृंखला हो जहाँ प्रत्येक चरणमा किसान कुनै न कुनै चुनौतीसँग जुधिरहेको हुन्छ।

आज धेरै किसानहरू जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभावमा छन्। मौसमको अनिश्चितता अब सामान्य घटना जस्तै भइसकेको छ। कहिले लामो खडेरी, कहिले असमयको वर्षा, त कहिले अत्यधिक बाढी—यी सबैले उत्पादन चक्रलाई अस्थिर बनाइदिएको छ। खेती केवल परम्परागत अनुभवमा आधारित हुँदा जोखिम अझ बढिरहेको छ, तर आधुनिक प्रविधिको पहुँच सबै किसानसम्म समान छैन।

बीउ, मल र सिँचाइको समस्या पनि उत्पादन घटाउने प्रमुख कारणहरू हुन्। गुणस्तरीय बीउ समयमै नपाउनु, रासायनिक मलको अभाव, तथा सिँचाइ पूर्वाधार कमजोर हुनु जस्ता समस्याले किसानको मेहनतलाई सीमित नतिजामा रोकिदिएको छ। उत्पादन बढाउने कुरा केवल किसानको प्रयासले मात्र सम्भव छैन—यो नीति, वितरण प्रणाली र संरचनासँग पनि जोडिएको विषय हो।

तर उत्पादन भयो भन्दैमा समस्या सकिँदैन। असली संघर्ष त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब उत्पादन बजारमा पुग्छ। बिचौलियाको दबदबा, अस्थिर मूल्य प्रणाली, र सूचना अभावका कारण किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउन सकिरहेका छैनन्। कहिलेकाहीँ राम्रो उत्पादन पनि घाटामा बेच्नुपर्ने बाध्यता सिर्जना हुन्छ।

यद्यपि, समाधान असम्भव भने होइन। पहिलो कुरा, कृषि प्रविधिमा लगानी बढाउन आवश्यक छ। मौसम पूर्वानुमान, स्मार्ट सिँचाइ, र आधुनिक खेती प्रविधिले उत्पादन स्थिर बनाउन सक्छ। दोस्रो, सहकारी प्रणालीलाई बलियो बनाउँदै किसानलाई सीधा बजारसँग जोड्नुपर्छ। तेस्रो, सरकारी नीति केवल कागजमा होइन, फिल्डमा कार्यान्वयन हुनुपर्छ।

अन्ततः, नेपालको कृषि भविष्य किसानको मेहनतमा मात्र होइन, प्रणालीगत सुधारमा निर्भर छ। किसानलाई केन्द्रमा राखेर बनाइने नीति र बजार संरचना नै दिगो समाधानको बाटो हो।